Từ bài học lịch sử đến cơn sốt AI và nỗi lo bong bóng tài chính mới

George Gilder, người từng ủng hộ Internet vào những năm 2000, nay lại đang xem lại bộ phim đó theo một dạng khác

Hai mươi năm sau, Gilder nhìn vào làn sóng AI hiện nay và mỉm cười chua chát nói rằng, ông đã từng thấy bộ phim này rồi. Những lời hứa hẹn về “tương lai thông minh” mà người ta đang nói về AI hôm nay, chính là thứ ngôn ngữ từng được dùng để thổi phồng Internet, cáp quang, hay thậm chí là blockchain. Lịch sử, có vẻ, lại đang lặp lại chính nó, ở một phiên bản khác.

Đầu tư khổng lồ – Khoảng cách doanh thu

Theo các báo cáo tài chính mới nhất, những ông lớn như Microsoft, Google, Amazon và Meta đã chi tổng cộng hơn 200 tỷ USD chỉ trong năm 2024 để mở rộng hạ tầng AI, bao gồm GPU, máy chủ, hệ thống làm mát và trung tâm dữ liệu. Thậm chí một số tính toán cho thấy năm 2025 con số này toàn ngành đã vượt 371 tỷ USD. Và nếu theo dự báo của McKinsey, tới 2030, loài người sẽ cần tới 5,2 nghìn tỷ USD để đáp ứng nhu cầu AI, lớn hơn 7 lần chi phí xây dựng hệ thống cao tốc liên bang Mỹ, hơn 15 lần chi phí chương trình Apollo, và hơn 150 lần Dự án Manhattan đã điều chỉnh lạm phát.


Số tiền đầu tư vào AI trong giai đoạn 2013 - 2024, với năm 2024 đạt mức 252 tỉ đô. Theo Stanford


Sự tăng trưởng là có, tuy nhiên nó không đủ đề bù đắp vào phần chi phí đầu tư bỏ ra. Theo Stanford

Tuy nhiên, doanh thu thuần từ các sản phẩm AI như Copilot, ChatGPT Plus hay các dịch vụ AI doanh nghiệp vẫn còn rất nhỏ so với chi phí, chỉ khoảng 60 tỷ USD năm nay. Bain & Co. ước tính để bù khoản đầu tư hạ tầng tới 2030, Big Tech cần thêm 2 nghìn tỷ USD doanh thu mỗi năm, nhưng ngay cả trong điều kiện lý tưởng thì họ vẫn sẽ thiếu khoảng 800 tỷ USD. Một số chuyên gia gọi đây là “sự chênh lệch nguy hiểm giữa niềm tin và thực tế.” Giống như những tuyến cáp quang nằm im suốt nhiều năm sau bong bóng 2000, hàng nghìn cụm GPU hôm nay có thể sẽ trở thành “máy đào lỗi thời” nếu thị trường không tăng trưởng như kỳ vọng.

Góc nhìn bi quan từ “phe bong bóng”
Nhiều nhà đầu tư kỳ cựu cảnh báo rằng làn sóng AI hiện nay đang mang dáng dấp một bong bóng tài chính cổ điển. Harris Kupperman, giám đốc quỹ Praetorian Capital, nói thẳng: “Không có cách nào thu hồi vốn cả. Phần lớn dịch vụ AI đều miễn phí hoặc giá rẻ đến mức không thể tạo lợi nhuận”. Ông tính toán riêng việc xây dựng hạ tầng năm nay đã cần thêm 480 tỷ USD doanh thu mới có thể hoàn vốn và đây là một mục tiêu mà ông cho là “rất khó xảy ra.”

Ngoài ra, ông cũng chỉ ra rằng phần cứng AI, đặc biệt là GPU, mất giá cực nhanh khi chỉ vài năm sau khi ra mắt là chúng sẽ lỗi thời. Điều này khác hẳn với đường sắt hay cáp quang với khả năng tồn tại hàng chục năm. Trong khi hạ tầng viễn thông và đường sắt vẫn là di sản hữu ích dù không dùng ngay, GPU chỉ sau vài năm phải chuyển sang nhiệm vụ AI cơ bản hơn, khiến vòng lặp nâng cấp giống “bánh xe hamster” hơn là động cơ tăng trưởng.


Năng lượng yêu cầu từ các trung tâm dữ liệu sẽ rất lớn.

Bên cạnh đó, việc xây dựng trung tâm dữ liệu ngày càng chậm: phải mất 2–3 năm để hoàn thiện, và tới 8 năm để kết nối vào lưới điện trong bối cảnh năng lượng thiếu hụt, như đánh giá của Boston Consulting Group. Thậm chí Virginia, hiện đang là thủ phủ data center toàn cầu, kết luận rằng đáp ứng toàn bộ nhu cầu điện cho hạ tầng này là “rất khó,” ngay cả đáp ứng một nửa cũng đã khó khăn rồi.

Tệ hơn, nghiên cứu cho thấy 80–95% dự án AI thử nghiệm không tạo ra lợi nhuận đo được. McKinsey báo cáo rằng gần 8/10 doanh nghiệp áp dụng AI sáng tạo không thấy tác động rõ rệt đến lợi nhuận. Nhiều doanh nghiệp đầu tư chỉ vì “sợ bị bỏ lại,” chứ chưa thật sự hiểu họ cần AI để làm gì.

Cấu trúc tài chính của các công ty AI cũng phức tạp và thiếu minh bạch: họ dựa vào các khoản vay tư nhân, các vòng đầu tư chéo, thậm chí chính NVIDIA, nhà sản xuất GPU hàng đầu, lại đầu tư ngược trở lại vào các startup mua GPU của họ. Các khoản này thường được thực hiện qua những phương tiện tài chính đặc biệt để để giấu nợ khỏi bảng cân đối kế toán. Điều này khiến việc đánh giá tình trạng tài chính sức khoẻ thật sự của các doanh nghiệp này trở nên khó khăn. Với giới tài chính, đây là dấu hiệu rủi ro hệ thống rất giống giai đoạn trước khủng hoảng 2008, đặc biệt khi các quỹ ETF bất động sản và công ty bảo hiểm cũng bắt đầu rót tiền vào hạ tầng AI.

Góc nhìn lạc quan – “phe tin tưởng”

Dù vậy, không phải ai cũng bi quan. Những người lạc quan cho rằng đây chỉ là giai đoạn đầu tư nền tảng cho một công nghệ có tiềm năng thay đổi thế giới, tương tự như đường sắt, điện, hay Internet trong quá khứ.

Họ lập luận rằng tổng chi tiêu cho AI vẫn nhỏ so với quy mô GDP toàn cầu, và nếu AI thực sự mở ra năng suất mới, những khoản đầu tư hiện tại sẽ được đền đáp gấp nhiều lần. So với bong bóng đường sắt thế kỷ 19, tỷ lệ đầu tư AI/GDP hiện chỉ bằng một phần tư.

Ngoài ra, các công ty như OpenAI hay Meta cũng khẳng định họ không tìm kiếm lợi nhuận ngắn hạn mà hướng tới “tác động dài hạn cho nhân loại.” Còn Microsoft và Google, với hàng trăm tỷ USD tiền mặt, hoàn toàn có thể chịu lỗ vài năm trong khi chờ “cơn mưa vàng” từ ứng dụng AI doanh nghiệp.


Các công ty như Microsoft tin vào tác động dài hạn nhiều hơn là ngắn hạn

Tuy nhiên, ngay cả những người trung lập cũng nhận thấy dấu hiệu bong bóng ngày càng rõ: cổ phiếu Nvidia tăng phi mã gợi nhớ đến Cisco năm 1999; các startup AI được định giá hàng chục tỷ USD dù chưa có lợi nhuận; và cả nền công nghiệp đang phụ thuộc vào một chuỗi cung ứng mỏng manh, nơi chỉ một vài nhà máy chip có thể quyết định vận mệnh toàn ngành.

Erik Gordon, giáo sư về khởi nghiệp tại Đại học Michigan, cho rằng dấu hiệu vỡ bong bóng sẽ xuất hiện sớm nhất ở lĩnh vực đầu tư mạo hiểm AI, khi quy mô vòng gọi vốn bắt đầu thu hẹp, và sau đó thị trường chứng khoán mới phản ứng.

George Gilder, người từng ca ngợi cáp quang được đề cập ở đầu bài viết, giờ lại trở thành người cảnh báo. Ông nói: “Chúng ta đang xây dựng quá nhiều trung tâm dữ liệu, quá nhanh, cho một thế giới chưa sẵn sàng để sử dụng chúng.” Theo ông, tương lai có thể không nằm ở GPU như hiện nay, mà ở các kiến trúc xử lý hoàn toàn mới: wafer-scale computing, một bước tiến vượt khỏi cả trí tưởng tượng của các ông lớn hôm nay.

Kết luận

Dĩ nhiên, chúng ta phải thừa nhận rằn AI mang lại lợi ích, giá trị cho con người. Cơn sốt AI này vừa mang hơi thở phấn khích của một cuộc cách mạng công nghệ, vừa ẩn chứa sự nguy hiểm của một bong bóng kinh tế. Những gì đang diễn ra không hẳn sai, nhưng cũng không thể kéo dài mãi nếu doanh thu không bắt kịp kỳ vọng.

Lịch sử luôn nhắc loài người rằng mọi tầm nhìn công nghệ đều cần thời gian để chứng minh giá trị thật. Và ai biết được giữa những làn sóng đầu tư dữ dội này, loài người lại đang sống trong một khoảnh khắc được lặp lại của lịch sử vào năm 1999 – ngay trước khi bong bóng vỡ, hoặc trước khi thế giới bước sang một kỷ nguyên mới thật sự thông minh.

Nguồn: Bloomberg Business