N|uu được xem là một trong những ngôn ngữ nguy hiểm nhất hành tinh, khi chỉ còn duy nhất một người có thể nói trôi chảy. Ngôn ngữ này từng là tiếng nói của người ǂKhomani, một nhánh của người San sinh sống tại vùng Kalahari phía nam, một thảo nguyên cát nằm trong biên giới của Namibia, Botswana ở Nam Phi. N|uu cũng được xem là ngôn ngữ gốc của miền nam châu Phi. ǂKhomani là một nhánh của người San đã tồn tại hơn 20.000 năm, là một trong những bộ tộc người săn bắn hái lượm được biết đến sớm nhất ở khu vực miền nam Châu Phi.
Trong hàng ngàn năm, N|uu chỉ tồn tại dưới hình thức truyền miệng, không có hệ thống chữ viết. Chính vì vậy, rất ít tài liệu về nó được lưu giữ, khiến việc xác định chính xác "tuổi đời" của ngôn ngữ này trở nên khó khăn. Tuy nhiên, người ta lại có thể xác định thời điểm mà loại ngôn ngữ này gặp nguy hiểm, đó là khi Đế Quốc Anh xuất hiện ở châu Phi vào TK19. Người Anh đã phân chia lãnh thổ bằng biên giới chính trị, nhiều trong số đó cắt ngang qua quê hương của người dân châu Phi.
“Khi đó, mọi người đang di chuyển tự do giữa Nam Phi, Namibia và Botswana. Đột nhiên, người Anh đến và bắt đầu dựng hàng rào, yêu cầu người dân phải có giấy tờ tuỳ thân hoặc hộ chiếu. Theo một cách nào đó, đây chính là khởi đầu cho sự sụp đổ, bởi nó bắt đầu chia rẽ mọi người." - Tiến sĩ Kerry Jones, một nhà ngôn ngữ học và Giám đốc ngôn ngữ Châu Phi cho biết.
![[IMG]](https://photo2.tinhte.vn/data/attachment-files/2025/05/8727749_nuu-4.jpg)
Trong hàng ngàn năm, N|uu chỉ tồn tại dưới hình thức truyền miệng, không có hệ thống chữ viết. Chính vì vậy, rất ít tài liệu về nó được lưu giữ, khiến việc xác định chính xác "tuổi đời" của ngôn ngữ này trở nên khó khăn. Tuy nhiên, người ta lại có thể xác định thời điểm mà loại ngôn ngữ này gặp nguy hiểm, đó là khi Đế Quốc Anh xuất hiện ở châu Phi vào TK19. Người Anh đã phân chia lãnh thổ bằng biên giới chính trị, nhiều trong số đó cắt ngang qua quê hương của người dân châu Phi.
“Khi đó, mọi người đang di chuyển tự do giữa Nam Phi, Namibia và Botswana. Đột nhiên, người Anh đến và bắt đầu dựng hàng rào, yêu cầu người dân phải có giấy tờ tuỳ thân hoặc hộ chiếu. Theo một cách nào đó, đây chính là khởi đầu cho sự sụp đổ, bởi nó bắt đầu chia rẽ mọi người." - Tiến sĩ Kerry Jones, một nhà ngôn ngữ học và Giám đốc ngôn ngữ Châu Phi cho biết.
Cùng với việc các cộng động bị chia cắt, ngôn ngữ bản địa châu Phi cùng dần mai một, nhường chỗ cho tiếng Anh và tiếng Nam Phi (hay còn gọi là tiếng Afrikaans), một ngôn ngữ bắt nguồn từ tiếng Hà Lan được những người định cư châu Âu mang đến miền nam châu Phi vào TK 17. Một số người San vẫn thường kể lại việc tổ tiên họ không được tôn trọng và có thể gặp nguy hiểm chỉ vì nói tiếng N|uu.
Sau nhiều thập kỷ là thuộc địa, nhiều người đã nghĩ rằng ngôn ngữ N|uu đã bị tuyệt chủng vào cuối TK 20. Tuy nhiên, cũng giống như sự sống đâm chồi, một số ít người nói tiếng N|uu đã được tìm thấy.
Vào giữa những năm 1990, các nhà ngôn ngữ đã tìm thấy khoảng 25 người từ cộng động ǂKhomani vẫn còn nói được tiếng N|uu một cách lặng thầm. Đa phần những người này đều đã lớn tuổi và qua thời gian, nhiều người trong số đó đã qua đời. Hiện nay, chỉ còn lại một người còn nói được tiếng N|uu là bà Katrina Esau, hiện đã 90 tuổi.
Bà Katrina Esau được cộng động trao tặng danh hiệu Nữ hoàng ǂKhomani San vào năm 2015. Bởi khi bà qua đời, không chỉ bà mất đi mà cả một vương quốc cũng biến mất. Trước đó một năm, Tổng thống Nam Phi Jacob Zuma đã trao tặng bà Huân chương Bao Báp, đây là một vinh dự to lớn đối với công dân Nam Phi.
Mặc cho tuổi tác đã cao, bà Katrina Esau vẫn làm việc chăm chỉ mỗi ngày đều bảo tồn ngôn ngữ này. Cùng với tiến sĩ Jones và các thành viên khác trong cộng đồng, bà Esau đã tạo ra một từ điển ngôn ngữ N|uu kỹ thuật số. Dự án 20 năm thực hiện này hy vọng sẽ trở thành một kho lưu trữ thông tin quan trọng để giữ cho ngôn ngữ N|uu tồn tại.
Mặc dù chưa bao giờ có cơ hội học cách đọc, bà Esau đã cùng với cháu gái tạo ra một cuốn sách thiếu nhi N|uu có tên là Qhoi n|a Tijho (Rùa và Đà điểu). Dù cho không lưu loát, nhưng cháu gái của bà có thể nói được tiếng N|uu và biết chữ, một sự kết hợp bù trừ cho nhau.
Quảng cáo
Vào tháng 5 năm 2024, bà Esau trở thành một phần không thể thiểu của chương trình dạy học sinh địa phương về những kiến thức cơ bản của N|uu. Đây cũng là lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, kiến thức về ngôn ngữ N|uu được truyền lại cho thế hệ tiếp theo.
Dưới sự đồng nhất các văn hoá, có khoảng 9 ngôn ngữ mất đi mỗi năm. Cũng giống như nhiều ngôn ngữ truyền thống khác, N|uu khó có thể trở thành "ngôn ngữ mẹ đẻ" một lần nữa, tiến sĩ Jones giải thích: “Chúng tôi không mong trẻ em nói trôi chảy, mà chỉ cần các em có thể chào hỏi, hát, gọi tên động vật và hiểu được một số câu chuyện cơ bản của trẻ em đã là một thành công lớn.”
N|uu không phải là ngôn ngữ duy nhất có nguy cơ biến mất ở Nam Phi. Cách đó 3 tiếng, tại thị trấn Springbok, những người nói tiếng Nama đã đề xuất để ngôn ngữ của họ trở thành ngôn ngữ chính thức. Mặc dù được sử dụng rộng rãi trong lịch sử ở Nam Phi, Nama không được công nhận là một trong 11 ngôn ngữ chính thức của đất nước.
Theo (1), (2), (3)
