KIO và mỏ đất quý: Câu chuyện của đội quân nổi dậy ở biên giới Trung Quốc – Myanmar

Tại một vùng núi hẻo lánh của bang Kachin, Myanmar, nơi rừng rậm bao phủ và những đỉnh núi đôi lúc còn phủ tuyết, đang diễn ra một câu chuyện mà ít ai ngờ tới: một đội quân nổi dậy, vốn chiến đấu âm thầm suốt hàng thập kỷ, giờ đây lại nắm trong tay một trong những nguồn tài nguyên chiến lược nhất của thế giới hiện đại: đất hiếm.

Sự hình thành của ngành khai thác đất hiếm tại Myanmar

Pangwa, một thị trấn nhỏ nằm sát biên giới Trung Quốc, từng là lãnh địa riêng của một thủ lĩnh thân chính quyền quân sự Myanmar. Ông ta cai trị bằng cách cho phép chặt phá rừng quý, trồng thuốc phiện và thu thuế nặng tay. Nhưng rồi, giữa những năm 2010, một cơn sóng di cư kỳ lạ từ phía Trung Quốc bắt đầu tràn sang: thợ mỏ, kỹ sư và doanh nhân đổ về vùng này không phải để tìm vàng hay gỗ mà để khai thác đất hiếm, những nguyên tố kim loại hiếm trong tự nhiên nhưng lại cực kỳ quan trọng với các công nghệ hiện đại như ô tô điện, turbin gió, thiết bị quân sự và nam châm công suất cao.


Khu vực tự trị Kachin với Pangwa và các mỏ đất hiếm

Ban đầu, sự xuất hiện của các đoàn người lạ mặt mang theo hóa chất và thiết bị đo đạc đã gây tò mò và cả lo ngại cho cộng đồng địa phương. Nhiều người tưởng rằng họ đang tìm kiếm uranium, bởi các mẫu đất đã được lấy và xử lý với hóa chất bí ẩn. Nhưng dần dần mọi thứ trở nên sáng tỏ: họ đang chạy đua để tìm các mỏ đất hiếm, tận dụng sự vắng mặt gần như hoàn toàn của luật môi trường và sự giám sát của chính quyền.

Hoạt động khai thác đất hiếm ở Pangwa, miền bắc Myanmar

Từ đó, những hồ hóa chất có màu ngọc lam bắt đầu xuất hiện dọc sườn núi, nơi các công nhân Trung Quốc sử dụng kỹ thuật gọi là rửa thấu (in-situ leaching) để chiết xuất nguyên tố từ đất. Hệ sinh thái bị tàn phá, người dân địa phương bị đẩy ra rìa, và thị trấn nhanh chóng trở thành một phiên bản khác của của cơn sốt vàng, chỉ thay vàng với dysprosium và terbium.

Cuộc xung đột và bước tiến bất ngờ của KIA

Tuy nhiên, mọi thứ thay đổi vào năm 2024, khi lực lượng Kachin Independence Army (KIA), cánh vũ trang của tổ chức chính trị KIO, phát động một chiến dịch tấn công. KIA vốn là một trong hàng trăm nhóm vũ trang dân tộc thiểu số ở Myanmar, thành lập từ năm 1961 với mục tiêu giành quyền tự trị cho người Kachin. Họ đã từng thất bại khi cố chiếm Pangwa vào năm 2012, nhưng lần này, với vũ khí tự chế và kinh nghiệm dày dạn trong địa hình núi rừng, họ đánh bại lực lượng trung thành với chính quyền, giành quyền kiểm soát toàn bộ khu vực Pangwa vào tháng 10.


Quân đội Độc lập Kachin kiểm soát hầu hết các mỏ ở Kachin, Myanmar

Sự sụp đổ của lực lượng chính phủ diễn ra nhanh chóng, đến mức nhiều binh sĩ phải vứt bỏ vũ khí, thay bộ đồ dân thường và trà trộn vào dòng người tị nạn chạy về phía biên giới Trung Quốc. Đây không chỉ là một chiến thắng quân sự, mà là một thắng lợi chiến lược mở ra khả năng kiểm soát dòng tài nguyên có giá trị toàn cầu, đẩy KIA từ vai trò quân sự khu vực trở thành một ẩn số mới trên bàn cờ địa chính trị toàn cầu.

Dù cuộc giao tranh không đẫm máu, nhưng chiến thắng này mang ý nghĩa chiến lược lớn hơn bất kỳ trận đánh nào trước đó của KIA: họ đã chiếm trọn vùng khai thác đất hiếm lớn nhất Myanmar.

Tại sao vùng đất nhỏ bé này lại trở nên quan trọng với toàn cầu?

Thật ra hiện tại, Myanmar hiện là nhà cung cấp đất hiếm lớn thứ ba thế giới, chỉ sau Trung Quốc và Mỹ. Điểm đặc biệt là nước quốc gia này cung cấp gần một nửa lượng khai thác toàn cầu của hai nguyên tố cực kỳ quan trọng: dysprosium và terbium, vốn là những thành phần không thể thiếu trong động cơ xe điện, tua-bin gió và các hệ thống định vị tên lửa.

Các hồ chứa mới tại một mỏ gần biên giới Myanmar với Trung Quốc.

Trên thực tế, hai nguyên tố dysprosium và terbium này không hoạt động độc lập trong động cơ điện. Chúng là những ‘chất tăng lực’ cho loại nam châm siêu cường được gọi là neodymium-boron (nam châm neo), vốn là trái tim của các motor hiện đại. Khi thêm một lượng rất nhỏ dysprosium vào hợp kim nam châm, chúng cho phép thiết bị hoạt động ở nhiệt độ cao mà không bị mất từ tính. Đây là một yêu cầu sống còn với turbin gió, robot công nghiệp hay dòng xe điện cao cấp. Không có chúng, ngay cả những mẫu xe điện tối tân nhất cũng gặp trở ngại. Việc Trung Quốc siết xuất khẩu vào năm 2023–2024 đã gây ra hỗn loạn chuỗi cung ứng đến mức Elon Musk phải thừa nhận rằng việc thiếu đất hiếm đang trì hoãn sản xuất robot Tesla Optimus.

Dù các công ty như Ford, Tesla, Siemens hay Volkswagen thường cố gắng giữ khoảng cách với nguồn cung từ những vùng bất ổn, nhiều báo cáo vẫn chỉ ra rằng dây chuyền sản xuất toàn cầu vẫn đang gián tiếp sử dụng vật liệu từ Pangwa. Vấn đề ở chỗ: toàn bộ đất hiếm này không được xử lý tại Myanmar. Chúng được đóng bao, chuyển qua biên giới sang Trung Quốc, nơi đang giữ thế độc quyền gần như tuyệt đối về sản xuất nam châm đất hiếm, để tinh luyện . Trong bối cảnh căng thẳng thương mại Mỹ - Trung, vai trò của những vùng như Pangwa càng trở nên then chốt.

Cách khai thác và hậu quả với con người và môi trường

Tuy dysprosium và terbium dùng cho công nghệ cao, cách khai thác chúng lại cực kỳ đơn giản. và rất tàn phá môi trường. Phương pháp rửa thấu được áp dụng ở Pangwa rất rẻ, ít tốn nhân lực, nhưng để lại hậu quả lâu dài. Người ta bơm dung dịch phân bón trộn nước xuống sườn đồi để hòa tan đất hiếm, rồi thu chất lỏng lại, thêm hóa chất, nung bằng củi trong lò đất và lấy ra thứ bột màu nâu nhạt. Đó chính là đất hiếm dạng ôxít.


Một nghiên cứu gần đây phát hiện ra “tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng” từ hoạt động khai thác mỏ xung quanh Pangwa.

Nhưng các nghiên cứu gần đây từ Đại học Naresuan (Thái Lan) cho thấy, mức độ ô nhiễm ở vùng Pangwa ở mức “nguy hiểm nghiêm trọng”. Cách làm tưởng như thô sơ nhưng tác hại của nó là cực lớn. Nồng độ dysprosium, terbium và kim loại nặng độc hại trong đất và nước vượt ngưỡng an toàn từ nhiều lần đến hàng chục lần. Nước và đất xung quanh bị nhiễm độc nặng nề, không thể dùng cho ăn uống hay trồng trọt. Đặc biệt là nước ngầm xung quanh hoàn toàn không thể sử dụng cho sinh hoạt hay canh tác nếu không qua xử lý mạnh. Nhiều người dân bị buộc phải bán đất, còn thợ mỏ – phần lớn là người địa phương – làm việc trong điều kiện cực kỳ nguy hiểm, không bảo hộ, không an toàn, thậm chí đi chân trần lội bùn hóa chất.



Câu hỏi đặt ra ở đây là: Đằng sau một cánh tay robot siêu chính xác, hay một động cơ xe điện tốc độ cao, liệu anh em có thể hình dung là nó bắt đầu từ những bao đất hiếm được nung bằng củi trong những lò gạch thô sơ, bởi người lao động mặc quần thể thao rách, đeo khẩu trang xô lệch và bốc bụi hóa chất bằng muỗng canh?

Tác động địa chính trị và trò chơi lớn giữa các cường quốc

Sau khi KIA chiếm được Pangwa, Trung Quốc đã phản ứng bằng cách đóng biên giới, cắt nguồn cung nhiên liệu và thực phẩm. Đây rõ ràng là động thái khi họ không hài lòng với việc lực lượng thân chính quyền bị đánh bại. Số liệu thực tế cho thấy trong giai đoạn đầu năm 2025, lượng nhập đất hiếm từ Myanmar sang Trung Quốc sụt giảm hơn 90%, gây chao đảo chuỗi cung ứng của nhiều nhà máy nam châm. Tuy nhiên, đến tháng 4/2025, Trung Quốc bất ngờ tiếp nhận gần 5.000 tấn đất hiếm từ Myanmar, cho thấy đôi bên đã đạt được một thoả thuận ngầm, một cơ chế “hợp tác im lặng”, trong đó KIA thu thuế và kiểm soát hoạt động, còn phía Trung Quốc duy trì nguồn nguyên liệu chiến lược.

Sau khi được rửa trôi qua các sườn đồi, đất hiếm sẽ lắng xuống các bể chứa

Bên cạnh đó, với việc kiểm soát vùng khai thác, KIA bất ngờ trở thành một tác nhân trong cuộc chơi địa chính trị toàn cầu. Dù chưa có đại diện ngoại giao chính thức, chưa có quan hệ kinh tế quốc tế, lãnh đạo của họ giờ đây có thể nắm đòn bẩy ảnh hưởng đến ngành công nghệ toàn cầu – từ nam châm xe điện cho đến robot của Tesla.

Trong khi đó, chính phủ lưu vong Myanmar (National Unity Government) đang vận động để được Mỹ ủng hộ, với lời đề nghị rằng nếu ổn định, Mỹ có thể đầu tư vào nguồn đất hiếm thay thế này, tránh lệ thuộc vào Trung Quốc. Nhưng viễn cảnh này còn xa. Hiện tại, mọi con đường từ Pangwa đều dẫn đến Trung Quốc.

Một mạng lưới đường ống trên sườn đồi dẫn dung dịch đến bể chứa

Câu chuyện của KIA và đất hiếm ở Kachin không chỉ là một chương mới trong cuộc nội chiến kéo dài của Myanmar, mà còn là minh họa rõ rệt cho cách một vùng đất nhỏ, nghèo, đang bị chiến tranh tàn phá lại có thể ảnh hưởng đến cả thế giới. Những túi bột đất hiếm thô sơ, vác trên lưng người thợ mỏ trong trang phục thể thao cũ kỹ, có thể sớm xuất hiện trong chiếc xe điện anh em đang lái, hay trong turbin điện gió ở phương Tây. Trong thế giới công nghệ ngày nay, quyền lực không chỉ đến từ bom đạn, mà từ thứ bụi nâu ít ai nhìn thấy: đất hiếm.

Nguồn: Bloomberg Business