Lunar Gateway dù đã hoành thành khung sườn nhưng vẫn đối mặt với tương lai bất định

Cho tới thời điểm hiện tại, PPE đã dược hoàn tất phần cấu trúc trung tâm và được tích hợp bồn nhiên liệu đẩy. Các hệ thống điện và động cơ đang được kiểm tra tại Trung tâm Glenn trước khi lắp ráp tại Maxar ở Thung lũng Silicon. Trong khi đó, module HALO, thành phần quan trọng còn lại quan trọng của trạm không gian này vừa được chuyển từ nhà máy Thales Alenia Space tại Ý sang bang Arizona để tiến hành lắp đặt hệ thống sinh tồn, điều khiển, điện lực và khoa học. Việc lắp ráp và kiểm tra tích hợp hai module này là giai đoạn then chốt, thường phát sinh thêm các vấn đề kỹ thuật, có thể làm tăng chi phí và kéo dài tiến độ.

Ngoài ra, đứng ở góc nhìn sứ mạng Artemis thì Gateway là một phần quan trọng trong sứ mạng này, dự kiến sẽ hỗ trợ các chuyến bay Artemis IV, V, VI và các nhiệm vụ tiếp theo, hướng tới mục tiêu xây dựng sự hiện diện bền vững của con người trên Mặt Trăng và chuẩn bị cho các chuyến thám hiểm Sao Hỏa

Tiến độ chậm trễ cùng với thành tựu và thách thức kỹ thuật

Lunar Gateway là dự án mang tính quốc tế sâu rộng, với hơn 60% chi phí phát triển do các đối tác toàn cầu chi trả. Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) không chỉ cung cấp module ở cho phép con người ở 90 ngày mà còn chịu trách nhiệm phát triển hệ thống tiếp nhiên liệu và liên lạc. Trong khi đó, Nhật Bản hỗ trợ module sinh hoạt và phát triển xe tự hành có áp suất (pressurized rover) cho phi hành gia di chuyển trên Mặt Trăng. UAE xây dựng khoang khí airlock để thực hiện các hoạt động đi bộ ngoài không gian, còn Canada cung cấp cánh tay robot Canadarm3 để hỗ trợ lắp ráp, bảo trì và vận hành trạm. Ngoài ra, ESA còn chịu trách nhiệm về các hệ thống liên lạc giữa Gateway và bề mặt Mặt Trăng, trong khi PPE đảm nhận truyền thông về Trái Đất. Các đối tác quốc tế này không chỉ chia sẻ gánh nặng tài chính mà còn giúp tăng cường hợp tác, duy trì vai trò lãnh đạo của Mỹ trong các chương trình không gian có sự tham gia đa quốc gia.


Bộ phận đẩy PPE được thiết kế bởi Maxar Technologies, Palo Alto, California

Ngoài ra, hai module chính kể trên - PPE và HALO - được dự kiến phóng lên vào cuối năm 2027 bằng tên lửa Falcon Heavy của SpaceX. Tuy nhiên, kế hoạch này chậm hẳn 5 năm so với ban đầu. Ngoài ra, tính đến nay, NASA đã chi hơn 3,5 tỷ đô cho chương trình Gateway kể từ năm 2019, đồng thời cơ quan này cũng đang dự đoán rằng tổng chi phí để xây dựng, phóng và vận hành hai module này là khoảng 5,3 tỷ đô. Chi phí của dự án này đội lên rất cao so với ban đầu, một phần đến từ việc NASA quyết định thay đổi kế hoạch giữa chừng khi muốn hợp nhất hai module để phóng chung trên một tên lửa, kéo theo hàng loạt thay đổi thiết kế và các yêu cầu kỹ thuật mới.

Tính tới thời điểm hiện tại, sứ mạng này đã đạt được những cột mốc quan trọng như module HALO sẽ cho phép cung cấp chỗ ở tạm cho phi hành gia trong tối đa 40 ngày, tích hợp hệ thống điều khiển, phân phối năng lượng, làm mát, các trang bị nghiên cứu khoa học nội và ngoại thất, cùng hệ thống hỗ trợ sự sống, chiếu sáng, và các thiết bị hỗ trợ sinh hoạt.

Phần HALO vừa được chuyển đến Gilbert, Arizona

Tuy nhiên, dự án vẫn có những thách thức kỹ thuật nhất định chưa được xử lý. Một trong số đó là quản lý khối lượng, vốn là một yếu tố quan trọng để đảm bảo Lunar Gateway có thể bay đúng quỹ đạo và không vượt quá khả năng tải của tên lửa. NASA đang theo dõi sát khối lượng của từng thành phần, sẵn sàng điều chỉnh thiết kế, loại bỏ hoặc chuyển một số thiết bị sang các chuyến phóng sau, hoặc thay đổi quỹ đạo phóng nếu cần thiết để đảm bảo an toàn và hiệu quả cho sứ mệnh.

Một vấn đề khác là khả năng điều khiển trạm khi các tàu lớn như Starship ghé thăm. Báo cáo từ Văn phòng Kiểm toán Chính phủ Mỹ (GAO) từng bày tỏ lo ngại về “stack controllability”, tức khả năng giữ ổn định của trạm khi có tàu lớn ghép nối. Đây là vấn đề phổ biến trong các trạm không gian nhỏ như Gateway, đặc biệt là khi thiết kế ban đầu của PPE không hướng tới các hoạt động ghép nối với tàu khổng lồ. NASA đã cập nhật phần mềm, cải tiến logic điều khiển, phối hợp với các đối tác phát triển tàu ghé thăm để giảm thiểu tác động lên trạm, đồng thời tiếp tục thử nghiệm và hoàn thiện các giải pháp kỹ thuật nhằm đảm bảo an toàn và hiệu quả cho các sứ mệnh Artemis trong tương lai.

Bối cảnh chính trị và chiến lược phức tạp

Ban đầu, các thách thức và cải tiến kỹ thuật là cơ sở cho sự tồn tại của Gateway. Tuy nhiên, hiện nay, với sự xuất hiện của các tàu đổ bộ mới như Starship của SpaceX hay dự án của Blue Origin, vốn có khả năng bay thẳng tới bề mặt Mặt Trăng mà không cần trung chuyển qua Gateway, nhu cầu tích hợp Gateway vào chuỗi vận hành dường như trở nên ít giá trị. Thậm chí việc gắn Starship, một tàu không gian khổng lồ vào Gateway lại phát sinh thêm một thách thức kỹ thuật lớn hơn khi hệ thống điều khiển và động cơ của Lunar Gateway không được thiết kế để giữ ổn định với khối lượng lớn như vậy. Ở thời điểm hiện tại, Lunar Gateway có thể không còn cần thiết, mà thậm chí còn cản trở mục tiêu của NASA, đặc biệt khi việc xây dựng một tiền đồn lâu dài ngay trên bề mặt Mặt Trăng được coi là giải pháp hợp lý hơn.


Jared Isaacman tại buổi điều trần, bỏ ngỏ tương lai của Lunar Gateway

Đáp lại những nghi ngờ đó, các quan chức NASA hiện tập trung nhấn mạnh yếu tố quốc tế, cho rằng Gateway là biểu tượng và phương tiện để duy trì hợp tác toàn cầu mà ISS đã khởi xướng. Ngoài ra, trong bối cảnh các đối tác quốc tế sẽ chi trả khoảng 60% tổng chi phí phát triển Gateway, NASA tin rằng điều này sẽ giúp giảm gánh nặng tài chính cho Mỹ và duy trì mạng lưới hợp tác chiến lược.

Tuy nhiên, tương lai của Gateway còn trở nên mơ hồ hơn trong hoàn cảnh chính trị hiện tại. Jared Isaacman, người được đề cử làm Giám đốc NASA bởi tổng thống Donald Trump, đã từ chối cam kết với chương trình Gateway trong phiên điều trần xác nhận trước Thượng viện. Khi được hỏi về vấn đề này, Isaacman trả lời rằng ông muốn hiểu rõ phần nào đang hoạt động hiệu quả, cơ hội mà Gateway mang lại, và đâu là thách thức, vì Gateway là một phần của nhiều chương trình đang vượt ngân sách và trễ tiến độ. Điều này cho thấy dù Lunar Gateway có thể là một thành tựu kỹ thuật ấn tượng, dấu ấn của hợp tác quốc tế nhưng sự phức tạp với kỹ thuật, chính trị, và tài chính đã có sự tác động nhất định đến tương lai của trạm không gian này.

Nguồn: [1][2][3][4]