Nghiên cứu: Kí ức của trẻ đã hình thành sau 12 tháng tuổi và nằm trong não chờ gợi nhớ lại

Một số nghiên cứu gần đây đã đưa ra lời giải đáp cho việc tại sao chúng ta thường không nhớ được bất kì điều gì thời thơ ấu.

Anh em nếu để ý thì những năm đầu đời của một đứa trẻ là một giai đoạn có nhiều thay đổi với sự phát triển rất nhanh chóng. Tuy nhiên, giai đoạn này lại gần như hoàn toàn vắng bóng trong ký ức, kỉ niệm hay hình ảnh. Ngoại trừ một vài hình ảnh mơ hồ, phần lớn mọi người đều không thể nhớ được bất kỳ sự kiện cụ thể nào trước tuổi lên ba hoặc bốn. Hiện tượng này được gọi là “chứng quên thời thơ ấu”, infantile amnesia, và trong hơn một thế kỷ qua, nó đã là chủ đề khiến các nhà khoa học tò mò không ngừng.

Gần đây, một nghiên cứu tiên phong sử dụng máy quét não fMRI trên trẻ sơ sinh khi còn thức đã hé lộ những manh mối mới đầy hứa hẹn, thách thức giả thuyết lâu đời rằng bộ não trẻ chưa thể hình thành ký ức. Điểm đáng chú ý là dù cả sinh viên đại học lẫn người cao tuổi, bất kể lứa tuổi hay nền văn hóa, đều có điểm bắt đầu ký ức khá giống nhau, thường là từ tuổi mẫu giáo, cho thấy nguyên nhân không đơn giản chỉ là ‘quên theo thời gian’.

Tại sao chúng ta không nhớ được thời thơ ấu?

Có hai giả thuyết chính được đặt ra để lý giải hiện tượng này. Một là bộ não của trẻ sơ sinh chưa đủ khả năng lưu trữ ký ức vì vùng hồi hải mã hippocampus, khu vực then chốt đảm nhận việc mã hóa ký ức, phát triển chậm và chưa hoạt động đầy đủ trong những năm đầu đời.


View attachment 8323823

Phần lớn chúng ta đều không nhớ được những câu chuyện, kí ức, hình ảnh thời thơ ấu

Giả thuyết thứ hai lại cho rằng, trẻ vẫn hình thành ký ức, nhưng khi lớn lên, chúng ta không còn khả năng truy cập lại những ký ức đó. Các nghiên cứu trên chuột đã chứng minh điều này: mặc dù chuột trưởng thành không “nhớ” những gì diễn ra khi còn nhỏ, nhưng các nhà khoa học có thể kích thích trực tiếp những tế bào thần kinh từng tham gia vào trải nghiệm đó và khôi phục ký ức. Những phát hiện này cho thấy ký ức có thể vẫn tồn tại âm thầm trong não bộ, chỉ là chúng ta không thể hoặc chưa biết cách truy xuất chúng theo cách thông thường.

Nghiên cứu mới: Bộ não em bé đã lưu ký ức từ khi nào?

Để tìm lời giải cho câu hỏi này ở con người, nhóm nghiên cứu bao gồm các nhà khoa học tại Viện Zuckerman (Zuckerman Institute for Mind, Brain, and Behavior), Đại học Columbia đã trải qua hành trình gần 10 năm phát triển phương pháp sử dụng fMRI trên trẻ sơ sinh trong trạng thái tỉnh táo—một điều trước đây gần như không thể thực hiện do trẻ rất khó giữ yên và hợp tác. Sau hơn 400 phiên thử nghiệm, nhóm đã thành công trong việc khiến trẻ vừa thoải mái vừa tập trung, từ đó thu được dữ liệu hình ảnh não bộ chất lượng cao. Phần lớn nghiên cứu fMRI trước đây từng chỉ thực hiện khi trẻ ngủ, vốn không thể phản ánh quá trình ký ức hình thành qua trải nghiệm khi đang thức—vì vậy thành công mới này mang ý nghĩa rất lớn.



Tuy nhiên, nghiên cứu cho thấy trẻ đã hình thành kí ức từ rất sớm, đặc biệt là sau 12 tháng tuổi

Trong nghiên cứu này, các em bé được xem những hình ảnh như khuôn mặt, đồ vật và cảnh vật trong khi não của các em được quét. Sau đó không lâu, mỗi hình ảnh quen thuộc sẽ được đặt cạnh một hình ảnh mới và nếu em bé nhìn lâu hơn vào hình ảnh quen thuộc, thì hình đó được cho là đã được “nhớ”. Khi nhóm nghiên cứu phân tích dữ liệu não lúc các bé xem ảnh lần đầu, họ nhận thấy vùng hồi hải mã hoạt động mạnh hơn với những hình ảnh sau này được ghi nhớ. Điều này cho thấy rằng ký ức đã được hình thành ngay trong khoảnh khắc đó. Đặc biệt, hiệu ứng này rõ ràng nhất ở những trẻ trên 12 tháng tuổi và tại phần hồi hải mã vốn liên quan đến việc ghi nhớ các sự kiện cụ thể ở người lớn. Càng sau 12 tháng tuổi, phản ứng bộ nhớ của trẻ càng mạnh mẽ hơn, hoàn toàn phù hợp với sự phát triển thần kinh trong giai đoạn này.

Điều này không chỉ xác nhận rằng não trẻ có thể lưu giữ ký ức từ khoảng một tuổi, mà còn củng cố giả thuyết rằng ký ức thời thơ ấu không hề bị “khuyết thiếu”, mà chỉ đơn giản là chúng ta không thể được gợi nhớ lại.

Những câu hỏi vẫn chưa có lời giải

Mặc dù kết quả nghiên cứu rất đáng khích lệ, nhưng nó cũng mở ra hàng loạt câu hỏi mới. Thứ nhất, những ký ức được ghi lại trong nghiên cứu chỉ tồn tại vài phút, còn chứng quên thời thơ ấu lại kéo dài nhiều năm. Liệu những ký ức này có bị phai dần đi theo thời gian, hay chỉ bị chôn vùi ở đâu đó? Ngoài ra, nghiên cứu mới chỉ kiểm tra phản ứng với ảnh đơn lẻ, còn ký ức thực tế thường là cả một chuỗi sự kiện phức tạp, ví dụ như một kỳ nghỉ với nhiều địa điểm và con người tương tác. Liệu bộ não trẻ em có khả năng ghi lại những ký ức trọn vẹn như vậy hay không?

Nhưng việc tìm lại những kí ức đầu đời đó là một vấn đề mà các nhà khoa học đang tìm câu trả lời

Và quan trọng nhất: vì sao khi lớn lên, chúng ta lại không thể nhớ chúng? Có cách nào để “giải mã” hay phục hồi ký ức đã mất không? Và nếu có thể nhớ lại, liệu chúng ta có hiểu nổi những ký ức đó không? Liệu một đứa trẻ sơ sinh có thể ghi nhận được toàn cảnh một sự kiện với tất cả yếu tố như thời gian - không gian - cảm xúc? Hay những ký ức ấy quá đơn giản để sau này não người lớn có thể gọi lại và hiểu được?

Việc hiểu rõ cách bộ não trẻ nhỏ hình thành và lưu giữ ký ức không chỉ thỏa mãn trí tò mò, mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Nó có thể giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về quá trình học ngôn ngữ, sự phát triển trí tuệ, và các rối loạn thần kinh ở trẻ nhỏ. Về lâu dài, nó còn có thể cung cấp những gợi ý để lý giải tại sao chúng ta lại mất ký ức một lần nữa khi về già, dù là do tuổi tác hay các bệnh lý như Alzheimer. Hiểu cách trí nhớ hoạt động trong giai đoạn đầu đời có thể mở ra phương hướng mới trong việc xây dựng các phương pháp giáo dục sớm, hoặc cải thiện chăm sóc thần kinh lão hóa.

Nguồn: Scientific American