Trước giờ luôn có một thắc mắc và tranh cãi, vì sao lúc sinh thời, nhà phát minh Alfred Nobel lại tạo ra giải thưởng tôn vinh những con người có đóng góp cho vật lý, hóa học, văn học, kinh tế, dược, thậm chí là cả giải Nobel vì hòa bình, mà lại không có giải thưởng dành cho ngành nghiên cứu khoa học mang tính nền tảng cho phép rất nhiều ngành nghiên cứu khoa học tự nhiên phát triển, đấy là toán học.
Một cách giải thích được nhiều người chấp nhận, đấy là ngài Alfred Nobel không coi toán học là một mảng nghiên cứu thực tế, quá lý thuyết để tạo ra được những lợi ích trực tiếp cho con người. Một lý do nữa, là ngài Nobel không quan tâm quá nhiều tới toán học. Lý do thứ ba, là lúc sinh thời, vua Oscar đệ nhị của Thụy Điển cũng là người yêu toán học tới mức có một giải thưởng dành riêng cho những nhà nghiên cứu trong ngành này rồi.
Rồi ở thời điểm hiện đại, cũng có những ngành nghiên cứu thực sự tạo ra những tiến bộ và lợi ích trực tiếp cho loài người, nhưng chưa tồn tại ở thời điểm ngài Nobel còn sống. Khoa học máy tính chẳng hạn. Thành ra, không thiếu những giải thưởng khác được mọi người ví von là “Nobel dành cho những ngành nghiên cứu khác”.
Thêm nữa, 124 năm kể từ khi giải thưởng Nobel được trao lần đầu tiên, ngành nghiên cứu khoa học lý thuyết và ứng dụng giờ đã biến đổi để tạo ra những thành tựu liên ngành. Chẳng hạn như Nobel Vật lý năm nay dành cho những người tìm ra được cách mô phỏng cách não bộ vận hành trên máy tính. Còn năm 2019, Nobel hóa học dành cho những người đã tạo ra pin lithium ion.
Một cách giải thích được nhiều người chấp nhận, đấy là ngài Alfred Nobel không coi toán học là một mảng nghiên cứu thực tế, quá lý thuyết để tạo ra được những lợi ích trực tiếp cho con người. Một lý do nữa, là ngài Nobel không quan tâm quá nhiều tới toán học. Lý do thứ ba, là lúc sinh thời, vua Oscar đệ nhị của Thụy Điển cũng là người yêu toán học tới mức có một giải thưởng dành riêng cho những nhà nghiên cứu trong ngành này rồi.
Rồi ở thời điểm hiện đại, cũng có những ngành nghiên cứu thực sự tạo ra những tiến bộ và lợi ích trực tiếp cho loài người, nhưng chưa tồn tại ở thời điểm ngài Nobel còn sống. Khoa học máy tính chẳng hạn. Thành ra, không thiếu những giải thưởng khác được mọi người ví von là “Nobel dành cho những ngành nghiên cứu khác”.
Thêm nữa, 124 năm kể từ khi giải thưởng Nobel được trao lần đầu tiên, ngành nghiên cứu khoa học lý thuyết và ứng dụng giờ đã biến đổi để tạo ra những thành tựu liên ngành. Chẳng hạn như Nobel Vật lý năm nay dành cho những người tìm ra được cách mô phỏng cách não bộ vận hành trên máy tính. Còn năm 2019, Nobel hóa học dành cho những người đã tạo ra pin lithium ion.
Cũng trong hơn 1 thế kỷ qua, không thiếu những giải thưởng khác xuất hiện, và cũng dành cho những nhà khoa học tạo ra những thành tựu kiệt xuất, nhưng không nằm trong diện xét duyệt tặng giải thưởng Nobel. Dưới đây là một vài trong số chúng:
Toán học: Giải thưởng Abel
Thành lập năm 2022, lấy theo tên của nhà toán học người Na Uy Niels Henrik Abel, hàng năm ủy ban giải thưởng Abel, thuộc Viện hàn lâm khoa học Na Uy sẽ dành khoản tiền thưởng trị giá 700 nghìn USD cho một nhà toán học với “những thành tựu dẫn đầu ngành nghiên cứu khoa học.”
![[IMG]](https://photo2.tinhte.vn/data/attachment-files/2024/10/8479841_79bd87cf7fcafb3d378ffc043560512959256d0b4bf08.jpg)
Tháng 3 vừa rồi, Viện hàn lâm khoa học Na Uy đã xướng tên chủ nhân giải thưởng Abel 2024, nhà toán học người Pháp Michel Talagrand của trung tâm nghiên cứu khoa học quốc gia Pháp, vì những thành tựu nghiên cứu về sự ngẫu nhiên trong tự nhiên. Và tính đến thời điểm hiện tại, cũng mới chỉ có một nhà toán học nữ duy nhất giành được giải thưởng danh giá này. Đó là nhà toán học Karen Uhlenbeck của đại học Texas, Mỹ, với những thành tựu nghiên cứu phân tích hình học.
Cũng có nhiều người cho rằng, giải thưởng Fields, lấy theo tên của nhà toán học người Canada John Charles Fields mới giống Nobel toán học. Nhưng giải thưởng này dành tặng cho những nhà toán học dưới 40 tuổi, và được Liên đoàn Toán học Thế giới (IMU) tổ chức 4 năm một lần.
Công nghệ: Giải thưởng Thiên Niên Kỷ
Cứ mỗi năm một lần, Học viện Công nghệ Phần Lan lại tổ chức trao giải thưởng Millennium Technology Prize cho những sáng tạo và phát minh cho phép cải thiện cuộc sống con người và giúp cuộc sống trở nên bền vững hơn. Giải thưởng được trao lần đầu tiên năm 2004 này, bên cạnh việc được cộng đồng khoa học gia quốc tế công nhận, còn đi kèm với khoản tiền thưởng trị giá hơn 1 triệu USD. Vì là một giải thưởng tập trung về công nghệ, nên những giải pháp và sáng tạo giúp các nhà khoa học giành được Millennium Technology Prize cũng rất đa dạng về ngành nghề, từ pin mặt trời giá rẻ cho tới công nghệ phân tích DNA thế hệ mới.
Quảng cáo
Năm nay, chủ nhân của Millennium Technology Prize là kỹ sư Bantval Jayant Baliga, một nhà nghiên cứu thuộc đại học Bắc Carolina, Mỹ, với phát minh bán dẫn insulated-gate bipolar transistor, giải pháp sử dụng trong những hệ thống điện gió, điện mặt trời, và cả những sản phẩm thiết bị điện tiêu dùng, từ đó giúp tiêu thụ điện năng trở nên hiệu quả hơn, giúp điện xanh và điện sản xuất từ năng lượng tái tạo có lợi nhuận.
Khoa học máy tính: Giải thưởng Turing
Khá chắc là rất nhiều anh em trong số chúng ta đều biết tới giải thưởng lấy tên cha đẻ của máy tính điện toán, cha đẻ ngành nghiên cứu khoa học máy tính người Anh Quốc, Alan Turing, dành cho những nhà nghiên cứu và kỹ sư có những đóng góp nổi bật và đột phá trong ngành khoa học máy tính.
Được trao lần đầu vào năm 1966, đi kèm với giải thưởng 1 triệu USD, khoa học gia đầu tiên nhận được giải thưởng do ủy ban thuộc Liên hiệp Máy tính Điện toán (ACM) trao tặng này là Alan Perlis, với những thành tựu mang tính nền móng để phát triển những ngôn ngữ lập trình cho máy tính.
Kể từ năm 2014 tới nay, nhà tài trợ giải thưởng 1 triệu USD hàng năm cho những nhà nghiên cứu và kỹ sư giành giải thưởng Turing chính là Google.
Quảng cáo
Còn năm nay 2024, người giành giải thưởng Turing là nhà nghiên cứu khoa học máy tính Avi Wigderson tại Viện nghiên cứu cao cấp ở New Jersey, Mỹ, với những thành tựu nghiên cứu cụ thể về tính ngẫu nhiên trong xử lý điện toán. Cũng chính là Wigderson năm 2021 đã giành được giải thưởng Abel vì những nghiên cứu để tăng tốc độ và hiệu năng xử lý thuật toán máy tính, bao gồm cả những công thức toán học được sử dụng để làm tiền đề cho công nghệ mã hóa giúp những đồng cryptocurrency hiện diện như ngày hôm nay.
Kỹ thuật: Giải thưởng Draper
Giải thưởng trao lần đầu năm 1989, do Học viện kỹ thuật quốc gia của Mỹ trao tặng này dành cho tất cả mọi kỹ sư trong mọi ngành nghề, miễn là thành tựu hay sáng kiến và phát minh của họ giúp cuộc sống con người thay đổi theo cách tích cực hơn.
Giải thưởng cùng khoản tiền thưởng trị giá 500 nghìn USD này được lấy theo tên kỹ sư người Mỹ, Charles Stark Draper. Lúc sinh thời, ông đã tạo ra được kỹ thuật di chuyển cho phép máy bay, tàu ngầm và cả tàu vũ trụ có thể xác định vị trí và vận tốc mà không cần đối chiếu với hệ quy chiếu bên ngoài. Kỹ thuật này sau đó được áp dụng cho cả những con tàu vũ trụ thuộc nhiệm vụ Apollo khám phá mặt trăng của NASA.
Trong số những người đã nhận được giải thưởng Draper, có cả những nhà phát minh ra động cơ hàng không turbojet, vệ tinh nhân tạo dùng cho viễn thông, mạng internet, GPS hay pin sạc lithuim-ion…
Năm nay, nhà vật lý Stuart Parkin thuộc viện nghiên cứu kết cấu vật lý vi mô Max Planck ở Đức đã giành được giải Draper nhờ việc tạo ra một thiết bị gọi là spintronic, ứng dụng cách electron xoay và trạng thái từ tính của chúng để tăng dung lượng lưu trữ dữ liệu trong những ổ lưu trữ thể rắn trong các hệ thống máy chủ đám mây. Năm 2014, cũng chính là Parkin đã giành được giải thưởng Thiên Niên Kỷ.
Môi trường: Giải thưởng Tyler
Giải thưởng lấy tên nhà sáng lập tập đoàn Farmers Insurance Group, John Tyler này được mệnh danh là Nobel môi trường, với khoản tiền thưởng trị giá 250 nghìn USD được trao hàng năm này dành cho các nhà khoa học, các nhà môi trường học, kinh tế học và cả những nhà hoạch định chính sách với những thành tựu “bảo tồn và cải thiện” thế giới tự nhiên.
Giải Tyler năm nay chưa được trao, còn năm ngoái, 2023, giải thưởng này đã được dành cho Daniel Pauly và Rashid Sumaila, những chuyên gia về đánh bắt và khai thác hải sản tại đại học British Columbia, Canada, nhờ những nghiên cứu về đánh bắt và khai thác quá mức và hậu quả về mặt môi trường và kinh tế của hành động này ở những vùng biển quốc tế.
Địa lý: Giải thưởng Vetlesen
Thành lập năm 1959, giải thưởng lấy tên doanh nhân tàu biển và nhà thiện nguyện người Mỹ gốc Na Uy Georg Unger Vetlesen được trao cho các nhà địa lý và địa chất học bị giải thưởng Nobel bỏ qua. Giải thưởng đi kèm với khoản tiền thưởng trị giá 250 nghìn USD này được trao ba năm một lần.
Những chủ nhân của giải thưởng Vetlesen trong quá khứ là những nhà khoa học đã khám phá ra bằng chứng cho thấy loài khủng long đã bị tuyệt chủng vì thiên thạch va vào trái đất khoảng 66 triệu năm về trước, hay những nhà khoa học phát triển ra học thuyết kiến tạo mảng địa chất, hay những người sáng tạo ra phương pháp dự đoán thời điểm những núi lửa phun trào.
Năm ngoái, giải Vetlesen được trao cho nhà nghiên cứu David Kohlstedt của đại học Minnesota, Mỹ với những nghiên cứu tái tạo lại điều kiện nhiệt độ, áp suất và hóa học của lớp phủ địa chất của trái đất, từ đó giúp con người hiểu cách trái đất hoạt động ra sao.
Khoa học nghệ thuật: Giải thưởng Wolf
Kể từ năm 1976, cứ mõi năm một lần, tổ chức Wolf, lấy tên nhà phát minh kiêm ngoại giao người Cuba gốc Đức Ricardo Wolf lại trao tặng 4 giải thưởng độc lập cho những nhà khoa học đã có những đột phá và sáng tạo trong các ngành vật lý, dược, toán học, hóa học và nông nghiệp. Một giải thưởng độc lập nữa thì dành tặng cho những nghệ sỹ. Năm 2018, chủ nhân giải thưởng Wolf ở mảng nghệ thuật chính là Paul McCartney.
Nhiều người nói rằng, nhận được giải thưởng Wolf chính là tiền đề để sau này các nhà khoa học nhận được giải Nobel. Cùng lúc, giải thưởng lấy tên nhà phát minh người Cuba này cũng ghi nhận những nhà khoa học bị giải Nobel bỏ quên.
Tháng 7 vừa rồi, những nhà khoa học giành được giải thưởng Wolf đã được xướng tên. Ở mảng dược, José-Alain Sahel, giáo sư nhãn khoa trường dược đại học Pittsburgh cùng Botond Roska, giáo sư dược và khoa học ở đại học Basel, Thụy Sỹ được nhận giải nhờ một phương pháp hồi phục thị lực mới, giúp những neuron thần kinh trong mắt trở thành nhạy sáng, thay thế cho những neuron đã bị hư tổn do chấn thương hay bệnh lý di truyền.
Đối với ngành nông nghiệp, ba giáo sư Elliot M. Meyerowitz ở Viện công nghệ California, Joanne Chory ở Viện nghiên cứu sinh học Salk ở California, cùng giáo sư Venkatesan Sundaresan thuộc trường đại học California đã nhận giải nhờ những phát kiến quan trọng về phát triển sinh học ở thực vật, giúp cải tiến năng suất cây trồng.
Giải Wolf ở mảng toán học dành cho hai giáo sư Noga Alon và Adi Shamir vì những nghiên cứu và đóng góp cho ngành toán học mã hóa và khoa học máy tính. Còn mảng vật lý gọi tên giải sư Martin Rees đại học Cambridge, vì những đóng góp cơ bản cho vật lý thiên văn, nghiên cứu thiên hà và vũ trụ học.
Khoa học nói chung: Giải thưởng Kyoto
Được doanh nhân Nhật Bản Kazuo Inamori sáng lập năm 1984, giải thưởng Kyoto cũng giống giải Wolf hay giải Vetlesen ở chỗ, nó được dùng để tôn vinh và tri ân những nhà khoa học bị giải thưởng Nobel bỏ quên. Mỗi năm, sẽ có ba giải Kyoto cho ba hạng mục: Công nghệ cao cấp, khoa học cơ bản, mỹ thuật và triết học, mỗi giải thưởng đi kèm với khoản tiền thưởng trị giá 100 triệu yên, tức khoảng 670 nghìn USD.
Năm nay, giải thưởng Kyoto được công bố hồi tháng 6 vừa rồi. Hạng mục công nghệ cao cấp dành cho nhà vật lý học John Pendry của đại học Imperial College London, Anh Quốc, với thành tựu nghiên cứu những vật liệu với tính chất điện từ không thấy được ngoài tự nhiên. Còn ở hạng mục khoa học cơ bản, người giành giải thưởng Kyoto là nhà địa chất học Paul F. Hoffman của đại học Harvard, vì những nghiên cứu về điều kiện ban đầu của Trái đất đã góp phần tạo ra sự đa dạng sinh học hiện tại như thế nào.
Vui: Ig Nobel, dành cho những nghiên cứu kỳ quái
Dám khẳng định, đây là giải thưởng khoa học được nhiều anh em biết đến nhất. Nhưng điều ít người biết, là Ig Nobel thực tế không phải do ủy ban trao giải Nobel thuộc viện Karolinska trao tặng, mà là do Marc Abrahams, biên tập viên tạp chí khoa học châm biếm Annals of Improbable Research thành lập năm 1991.
Trái ngược hoàn toàn với cảm nhận của nhiều người, Ig Nobel không phải giải thưởng dành cho những nghiên cứu khoa học “vô dụng”, mà chính xác hơn, là những nghiên cứu khoa học “đầu tiên khiến chúng ta cười, nhưng sau đó khiến chúng ta suy ngẫm.” Đi kèm với giải thưởng làm bằng giấy, mỗi người có một cái cúp khác biệt hoàn toàn, là khoản tiền thưởng hài hước trị giá… 10 nghìn tỷ đô la Zimbabwe.
Và thực tế cũng đã có những nhà khoa học kiệt xuất từng giành giải Nobel đến trao thưởng Ig Nobel, một sự kiện được tổ chức ở Viện công nghệ Massachusetts, với những nội dung vô cùng hài hước trong khuôn khổ một sự kiện khoa học, ví dụ như thi giảng bài trong 24 giây, ném máy bay giấy hay nghe hát opera.
Còn về những người đã từng giành giải Ig Nobel, phải kể đến những nghiên cứu khoa học như động vật có vú có thể thở bằng hậu môn, xoáy đỉnh đầu của người sống ở Bắc Bán Cầu và Nam Bán Cầu khác nhau như thế nào. Đó chính là một trong những nghiên cứu giành Ig Nobel năm nay. Còn trong quá khứ, những nghiên cứu nổi tiếng giành giải Ig Nobel có thể kể tới nghiên cứu giám định pháp y bã kẹo cao su, nghiên cứu vận chuyển con tê giác lộn ngược, hay nghiên cứu về việc tình trạng cực khoái có thể khiến tình trạng nghẹt mũi chấm dứt như thế nào (?!)
Theo The New York Times
