Đây là loạt bài kí sự đăng tải từ rất lâu trên SCMP (năm 2018) nhưng mình đọc thấy hay quá nên dịch thuật về đây chia sẻ với anh em. Câu chuyện về chiếc thuyền Trung Quốc (tàu chiến Galleon) và chuyến hải trình khứ hồi dài nhất thế giới 25.000km từ Manila (Philippines) đi Acapulco (Mexico) mở ra thương mại toàn cầu cách đây 500 năm thúc đẩy toàn cầu hóa ngày nay.
Mình có đảo thứ tự đưa Chương 4 lên đầu vì nó giải thích xu hướng của thương mại toàn cầu, giúp anh em hiểu rõ hơn vì sao Chiếc thuyền Trung Quốc ra đời.
Thuyền TQ chở bạc thỏi từ Châu Mỹ, các thuộc địa thuộc Tân Tây Ban Nha, đi đến TQ để đổi lấy hàng hóa cao cấp như gấm vóc, ngà voi, châu báu.
Có thể nói rằng khi người TBN tạo ra đồng tiền chung gọi là đồng đôla TBN (Real of Eight/Real de a Ocho) thì nó đã mở ra chương đầu tiên của Toàn cầu hóa: thương mại toàn cầu.
Mình có đảo thứ tự đưa Chương 4 lên đầu vì nó giải thích xu hướng của thương mại toàn cầu, giúp anh em hiểu rõ hơn vì sao Chiếc thuyền Trung Quốc ra đời.
Chú thích trong bài (thế kỉ 16):
- Galleon: Là loại thuyền buồm cỡ đại của Tây Ban Nha phổ biến ở thế kỉ 16, vừa làm tàu chiến, vừa làm tàu chở hàng và chở người. Vì nó được dùng chở hàng hóa giao thương xuất xứ TQ mua bán đi khắp thế giới, nên được người Tây Ban Nha thời đó gọi là “chiếc thuyền Trung Quốc”.
- Manila, Cebu: Các thành phố lớn ở Philippines thời đó.
- Acapulco, Mexico City, Veracruz: thành phố ở Mexico
- Tân Tây Ban Nha: Các vùng thuộc địa của đế quốc Tây Ban Nha lập ra năm 1521, thủ đô là New Mexico. Nó trải dài từ Châu Mỹ, qua tới Châu Á (Philippines), Châu Úc, Châu Phi vv và vv.
- Chuyến hải trình khứ hồi đầu tiên trên thế giới: đoàn thuyền buồm Galleon của nhà thám hiểm Ferdinand Magellan xuất phát từ Tây Ban Nha năm 1519, vòng xuống Châu Mỹ, đi theo Thái Bình Dương tới Á Đông và trở về lại TBN năm 1522, tổng quãng đường biển khoảng 25.000km.
- Real of Eight/Real de a Ocho: còn gọi là đồng bạc Hoàng Gia hoặc đồng bạc Tám. Được làm bằng bạc và còn gọi là đồng đôla TBN, sau này là hình mẫu để các nước khác làm ra đồng đôla Mỹ, đôla Úc, đôla Canada vv và vv.
Chương 4: Bạc làm thay đổi thế giới như thế nào?
Mục đích chính của tuyến đường biển mà những chiếc thuyền buồm galleon TBN được sử dụng là để thiết lập thương mại với Trung Quốc, vì vậy nó được người xưa gọi là “chiếc thuyền TQ”, “tàu TQ”.Thuyền TQ chở bạc thỏi từ Châu Mỹ, các thuộc địa thuộc Tân Tây Ban Nha, đi đến TQ để đổi lấy hàng hóa cao cấp như gấm vóc, ngà voi, châu báu.
Có thể nói rằng khi người TBN tạo ra đồng tiền chung gọi là đồng đôla TBN (Real of Eight/Real de a Ocho) thì nó đã mở ra chương đầu tiên của Toàn cầu hóa: thương mại toàn cầu.
Việc các nước khắp thế giới từ Á sang Âu chấp nhận đồng đôla TBN làm đồng tiền chung đã thúc đẩy giao thương, giao lưu văn hóa và đi lại tự do giữa các nơi trên thế giới ở thế kỉ thứ 16, giữa 3 lục địa Á - Âu - Mỹ.
Trung Quốc khát khao bạc và thương mại toàn cầu:
Khi người TBN cố gắng thâm nhập thị trường Trung Quốc, họ thấy rằng người dân nước này không mấy mặn mà với hàng hóa xuất xứ Châu Âu. Nhưng hóa ra người TQ thời đó lại rất cần bạc. Trên thực tế, từ thế kỉ 15 nhà Minh quy định mọi loại thuế đóng cho triều đình phải được nộp bằng bạc, và TQ thời đó thiếu nguồn cung loại kim loại quý này, khiến cho nhu cầu bạc ở TQ vô cùng lớn.
Các thuộc địa của TBN ở Châu Mỹ thời đó đã khai thác được lượng bạc khổng lồ, lớn nhất là khu mỏ nằm ở thành phố Potosí của Bolivia, dưới chân núi Cerro de Potosí, khu núi này chứa đầy quặng bạc và đã được TBN khai thác trong nhiều thế kỉ. Đến cuối thế kỉ 16, riêng lượng bạc mà TBN khai thác ở đây đã chiếm tới 60% tổng lượng bạc khai thác toàn thế giới ở thời điểm đó.
Trong khi người TQ khao khát bạc thì người phương tây lại thèm muống hàng hóa chất lượng cao của TQ và các vùng lân cận. Rất nhiều mặt hàng nhập khẩu về TBN là xa xỉ phẩm của TQ rất được ưa chuộng như kim cương, ngọc trai, ngọc lục bảo, lụa là gấm vóc, đồ nội thất bằng gỗ. Hàng hóa từ Philippines và các nước lân cận thì có trà, gia vị, vải lanh Ấn Độ, hổ phách, vũ khí (dao, kiếm), kali nitrat để sản xuất thuốc nổ, thủy ngân để sản xuất bạc, vv và vv.
Và người TBN bắt đầu đem bạc qua TQ đổi lấy hàng hóa, thông qua đường hàng hải ở Manila.
Manila trở thành trung tâm giao thương, cảng trung chuyển của thế giới:
Qua nhiều năm, các chuyến tàu TQ bắt đầu cập cảng Manila ngày càng nhiều. Thuyền buồm và các loại tàu nhỏ khác thường ra khơi từ tháng 3 - tháng 6 để tránh mùa bão và gió mùa Tây Nam.
Manila có vị trí lí tưởng thời đó, là cảng thương mại lớn để trung chuyển hàng hóa xuất xứ TQ. Đây còn là nơi để các thủy thủ nghỉ ngơi trên chặng đường dài của những chiếc thuyền TQ trước khi trở về Acapulco (Mexico). Người TQ di cư đến Manila sinh sống và phát triển thịnh vượng thành cộng đồng lớn, thúc đẩy giao thương càng phát triển.
Người Hoa rời TQ đến định cư ở Manila thường mở cửa hàng buôn bán, rất nhiều thương nhân gốc hoa chọn sinh sống ở Intramuros của Manila, một khu phố có tường thành bao quanh vì là trung tâm hành chính của thuộc địa TBN thời bấy giờ.
Quảng cáo
Người dân địa phương gọi đó là khu phố Parián hoặc Chinatown, nó nhanh chóng trở thành trung tâm thương mại của Manila thời đó. Có hơn 100 cửa hàng làm ăn phát đạt ở khu phố này, là nơi thương nhân TQ tập trung hàng hóa từ đại lục và mọi miền Châu Á về đây buôn bán cho người Châu Âu. Thậm chí người Philippines gốc Hoa thời đó còn mở rộng giao thương ra khắp các quần đảo của Philippines.
Qua gần 3 thế kỉ, Manila trở thành nơi có đa dạng sắc dân nhất thời đó, cư dân sinh sống đến từ khắp nơi trên thế giới như TBN, Pháp, Ý, Anh, Đức, Đan Mạch, Thụy Điển, Nga, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp, Ba Tư, Châu Phi, Tatar, Nhật Bản vv và vv.
Acapulco và thành phố Mexico (thủ đô của Tân TBN)
Thành phố Mexico và Acapulco và Tân TBN nói chung bắt đầu sử dụng các chuyến tàu TQ để mở rộng thương mại. Khi các thuyền buồm galleon đến Acapulco, nhiều hoạt động lễ hội được tổ chức để chào mừng thuyền của mẫu quốc Tây Ban Nha, như thánh lễ, hội chợ vv.
Hầu hết hàng hóa mà các chiếc thuyền TQ chở tới Acapulco sẽ được trung chuyển về thành phố Mexico - thủ đô của Tân Tây Ban Nha, sau đó tập hợp lại về thành phố cảng Veracruz, rồi nhập chung với các thuyền khác thành hạm đội, tiếp tục hải trình đi đến các vùng thuộc địa còn lại của Tân Tây Ban Nha, trước khi về lại thành phố Seville ở TBN.
Thành phố Mexico thế kỉ 16 và 17 đầy tráng lệ:
Mexico City là một trong những thành phố xa hoa nhất thế giới thời bấy giờ. Nhà văn và du khách kể rằng những người đàn ông giàu có ở đó đội trên đầu chiếc mũ có đính đầy ngọc trai và đá quý, các quý bà thì mặc trên mình quần áo bằng lụa cao cấp và trang sức tinh xảo. Thậm chí người dân tầng lớp bình dân ở TP Mexico cũng mặc quần áo bằng lụa là.Quảng cáo
Ngay khi tuyến đường hàng hải đưa thương mại toàn cầu phát triển, nhiều người gốc Á bắt đầu chuyển tới sinh sống ở Mexico, đặc biệt là người TQ và người Philippines. Nhiều người trong số họ là các thủy thủ đi tàu, chọn thành phố Mexico làm nơi an cư mới, số còn lại là người hầu đi làm cho các gia đình giàu có, số còn lại là nô lệ bị bắt theo.
Ước tính có hơn 100.000 người Đông Á đã tới định cư ở Tân TBN trong thời kì này.
Chinatown đầu tiên trên thế giới nằm ngoài Châu Á:
Khu phố Tàu đầu tiên trên thế giới bên ngoài châu Á được thành lập tại thành phố Plaza Mayor của Mexico, mô phỏng theo Parián của Manila. Nơi đây có khu chợ sầm uất với nhiều cửa hàng và gian hàng, là chỗ các thương nhân gốc Hoa bày bán hàng hóa “made in China” với giá rất cạnh tranh.
Khách hàng có thể tìm thấy rất nhiều xa xỉ phẩm TQ ở đây như lụa là gấm vóc, ngà voi, ngọc trai, hồng ngọc, ngọc lục bảo, và nhiều loại hàng hóa gốc Á khác.
Đôla TBN - đồng tiền toàn cầu đầu tiên:
Khi Manila trở thành trung tâm thương mại kết nối Á - Âu - Trung Mỹ nó đã giúp thúc đẩy kinh tế thế giới tăng trưởng nhanh chóng. Kèm theo việc TQ chấp nhận bạc làm tiền tệ trao đổi đã thúc đẩy TBN làm ra đồng đôla đầu tiên - đồng bạc đúc hình tròn, được gọi là Real of Eight/Real de a Ocho/Đồng bạc Hoàng Gia (Real nghĩa là Royal - hoàng gia).
Năm 1728, Tây Ban Nha chuẩn hóa việc đúc đồng bạc Real of Eight. Trọng lượng được giảm bớt và chất lượng đúc được tăng lên, lý tưởng để làm đồng tiền chung khắp mọi nơi. Một trong những điểm cải tiến đó là thêm hoa văn sọc ở mép đồng xu, dễ dàng nhận biết khi đồng bạc bị mẻ, khiến nó khó bị làm giả hơn.
Sau này các nước khác dựa trên đồng bạc đôla TBN để làm ra đồng đôla của riêng mình, như USD năm 1794, đôla Mexico năm 1683, HKD năm 1866, Yen Nhật năm 1871, KRW năm 1902 vv và vv.
Người xưa tin rằng biểu tượng $ của đồng đôla bắt nguồn từ hình khắc lá cờ quấn vòng quanh cây cột, in trên đồng đôla TBN.
Gốm sứ TQ và khăn choàng Manila:
Thương mại toàn cầu thời đó đã thúc đẩy giao lưu kinh tế, văn hóa, giáo dục Á - Âu - Trung Mỹ, một trong những mặt hàng xuất khẩu của TQ phổ biến thời đó là gốm sứ.
Một khai quật khảo cổ năm 2016 ở Acapulco đã tìm thấy hơn 3.000 cổ vật gốm sứ xuất xứ từ TQ, cho thấy người xưa rất ưa chuộng chén dĩa tráng men kiểu Á Đông. Nó cũng được cho là cảm hứng để người Mexico biến tấu thành sứ Puebla trứ danh của nước họ.
Một món hàng nổi tiếng khác là khăn khoàng Manila, được biết đến với tên gọi manton de Manila, mặc dù được sản xuất ở Quảng Châu chứ không phải Philippines. Loại khăn choàng này rất tinh xảo và đẹp mắt, rất được ưa chuộng ở Tây Ban Nha và các nước Mỹ Latin, sau đó rất thịnh hành ở Châu Âu thế kỉ 19, đặc biệt là Paris của Pháp. Hiện nay khăn choàng Manila vẫn là thời trang không thể thiếu trong văn hóa TBN, thường thấy trên người các vũ công múa flamenco.
Trường đại học đầu tiên của Châu Á ở Philippines, trao đổi văn hóa:
Ở Manila còn có trường Santo Tomas, là đại học đầu tiên của Châu Á được thành lập năm 1611. Hiện nay ĐH Santo Tomas (University of Santo Tomas - UST) xếp hạng 4 ở Philippines, hạng 184 toàn Châu Á và trong top 900 trường ĐH toàn thế giới, theo thống kê của QS World University Rankings 2026.
Năm 1586, Juan Gonzalez de Mendoza, Tu sĩ dòng Augustine, là một trong những người phương tây đầu tiên viết sách về lịch sử Trung Quốc.
Chỉ 2 năm sau khi xuất bản ở Barcelona, cuốn sách đo được Robert Parker dịch qua tiếng Anh.
Năm 1590, cuốn sách "Gương làm giàu của người có tâm hồn lương thiện" được Fray Juan Cobo dịch từ tiếng Trung sang tiếng TBN, rồi năm 1593 nó được xuất bản ở Manila.
Năm 1613 - 1620, võ sĩ Samurai Nhật Bản là Hasekura Tsunenaga đã dẫn đầu một phái đoàn ngoại giao từ Nhật đi đến TBN và đến thăm tòa Vatican ở Rome. Ông đã đi qua các nước thuộc địa Tân TBN, đến Acapulco, sau đó rời cảng Veracruz và ghé thăm nhiều cảng biển của TBN khắp thế giới.
100 năm sau chuyến đi đầu tiên của nhà thám hiểm TBN Ferdinand Magellan, năm 1619 vị samurai Hasekura đã đi lại ½ tuyến hải trình cũ năm 1519 của nhà thám hiểm Ferdinand Magellan. Ông khởi hành từ Acapulco để về Manila, sau đó đi lên phía bắc để về đến Nhật Bản năm 1620. Hasekura Tsunenaga được coi là vị đại sứ đầu tiên của Nhật Bản tại Châu Mỹ và Tây Ban Nha.
Chương 1: Chiếc tàu Trung Quốc và Chuyến đi vòng quanh thế giới Magellan-Elcano
Năm 1519, nhà thám hiểm người TBN Ferdinand Magellan dẫn đầu hạm đội 5 chiếc thuyền chiến galleon, khởi hành từ thành phố Seville của TBN đi tìm kiếm tuyến đường biển vượt Thái Bình Dương để tới Đông Á. Ngài Ferdinand Magellan đã tử trận ngày 27/4/1521 trong trận chiến Mactan ở Philippines, nổ ra khi người TBN bắt buộc dân bản địa cải đạo sang Kitô giáo. Ông bị giết bởi các chiến binh bản địa Philippines do Thủ lĩnh Lapulapu lãnh đạo.
Sau khi Magellan qua đời, nhà thám hiểm Juan Sebastian Elcano tiếp quyền chỉ huy hạm đội và ông hoàn thành chuyến hải trình khứ hồi đầu tiên trên thế giới. Câu chuyện này được kể bởi Juan Sebastian Elcano và 18 thủy thủ khác còn sống trong đoàn. Họ chính là những người đầu tiên đi vòng quanh thế giới bằng đường biển, trong duy nhất một chuyến thám hiểm. Họ trở về TBN năm 1522.
Nhà thám hiểm Magellan và thủy thủ đoàn đặt chân lên Philippines ngày 15/3/1521, đánh dấu cuộc gặp gỡ đầu tiên của người TBN và người Phi Luật Tân.
Khám phá Tornaviaje (chuyến đi trở về):
Từ năm 1526- 1540, vua TBN cử thêm 2 đoàn thám hiểm đến Philippines, nhưng không có ai trở về được Acapulco. Đoàn thám hiểm thứ 4 do nhà thám hiểm Miguel Lopez de Legazpi chỉ huy đã đến được Philippines năm 1565. Lúc đó nhiều thủy thủ chọn ở lại sinh sống ở quần đảo này, thì có 1 thủy thủ tên là Andres de Urdaneta mang trên mình trọng trách khác.
Andres de Urdaneta (1508 - 1568) là nhà thám hiểm được vua Philip II giao nhiệm vụ ngay khi đến Philippines thì chỉ huy một đoàn thám hiểm trở về Tân TBN càng sớm càng tốt, đồng thời vẽ ra lộ trình quay về để thiết lập tuyến đường biển thương mại xuyên Thái Bình Dương.
Urdaneta đã trở thành người phương tây và thủy thủ đầu tiên am hiểu nhất về hải trình xuyên biển TBD thời đó. Ông khởi hành từ Cebu ngày 1/6/1565, đi thuyền lên hướng bắc, vượt TBD theo vĩ độ 40° Bắc, và về đến Acapulco vào ngày 8/10/1565, tức là sau 130 ngày. Sau khi tìm ra tuyến đường hàng hải từ Phi Luật Tân về Tân TBN, ông đã ghi chép lại và lập bản đồ hàng hải về cuộc viễn chinh của mình.
Nhờ thành quả của nhà thám hiểm Urdaneta mà tuyến hàng hải dài nhất thế giới - ước tính 12.000 - 13.000 km đó tồn tại lên tới 250 năm.
Lịch trình hàng hải:
Thời điểm khởi hành từ Acapulco (Mexico) thường được ấn định từ giữa tháng 3, đôi khi là đầu tháng 4 và đến Manila giữa tháng 6 (đi mất 3 tháng).
Trong khi chuyến trở về dài gần gấp 3 (lên tới 8-9 tháng) vì ngược hướng gió. Chuyến về khởi hành đầu tháng 6 để tránh mùa mưa bão và đến Acapulco tháng 12, đôi khi kéo dài qua tháng 2 năm sau.
Tuyến hàng hải dài nhất và lâu nhất: 250 năm
Xét về số năm hoạt động và quãng đường đi, tuyến đường Tornaviaje là tuyến đường vận tải biển xa nhất và lâu nhất con người từng khai thác, lên tới 12.000 - 13.000km và 250 năm (1565 - 1815).
Xem tiếp Phần 2: Chuyến tàu kinh hoàng
